العلامة الحلي ( مترجم : شعراني )
746
تبصرة المتعلمين في أحكام الدين ( فارسي )
اگر اقرار كند پس از آن توبه كند امام مختار است و مىتواند او را عفو كند حد مسكر به شهادت دو عادل يا دو بار اقرار ثابت مىشود و اگر ندانسته بنوشد حد ندارد خواه نداند مسكر است يا نداند حرام است بهر يك جاهل باشد حد ساقط مىشود . چيزى كه حرمت آن اجماع همه مسلمانان باشد مانند ميته اگر كسى حلال داند بايد كشته شود چون مرتد است و اگر مرتكب شود اما حلال نداند تعزيرش بايد كرد . البته مقصود علامه رحمه الله اجماعى است كه ضرورى هم باشد چون گاهى اجماع به اجتهاد از ادله استنباط مىشود و هميشه بديهى نيست و ممكن است بعض مردم بلكه بعض علما اجماعى را ثابت ندانند و انكار آن دليل انكار رسول صلى الله عليه و آله نباشد . و در زمان ما هنوز جماعتى هستند كه اطلاع بر اجماع را محال مىدانند چون معتقدند اطلاع بر راى همه علما متوقف بر تتبع يكى يكى آراء آنها است علم اجمالى به اتفاق همه را بدون علم تفصيلى به افراد غير معقول مىشمارند . و چون سخن به حكم مرتد كشيد مناسب است براى آن عنوان مستقل آوريم زيرا كه احتياج به آن بسيار است و مردم در بارهء ارتداد بين افراط و تفريطند جماعتى از اهل ظاهر كه حقيقت را منحصر در دائره فهم خويش مىدانند و معتقدند هر چه خودشان در نيابند باطل است و كفر و بايد خردمندان جهان و نوابغ روزگار آن قدر كوچك شوند تا در حيطه ذهن آنان بگنجند و هر چه اينان از ظاهر روايات مشكوكه به فكر ناچيز خود دانستند و به ذهنشان متبادر شد